ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ: ସମ୍ପର୍କର ସୂତାରେ ସ୍ନେହ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି : ପବିତ୍ର ରାକ୍ଷୀରେ ଯୋଡ଼ିହୁଏ ଭାଇ-ଭଉଣୀର ଅତୁଟ ସମ୍ପର୍କ

ବିଶେଷ ରିପୋର୍ଟ: ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ କେବଳ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସବର ଅବସର ନୁହେଁ; ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ଗଭୀର ସାମାଜିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ମାନବୀୟ ବାର୍ତ୍ତା। ସେହିପରି ଏକ ଅନନ୍ୟ ପର୍ବ ହେଉଛି ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ। ଶ୍ରାବଣ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ପାଳିତ ଏହି ପର୍ବ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ନେହ, ଭଲପାଇବା, ବିଶ୍ୱାସ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପରସ୍ପର ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ। ‘ରକ୍ଷା’ ଅର୍ଥ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ‘ବନ୍ଧନ’ ଅର୍ଥ ବନ୍ଧନ ବା ଗଣ୍ଠି—ଅର୍ଥାତ୍ ରକ୍ଷାର ପବିତ୍ର ବନ୍ଧନ। ରାକ୍ଷୀର ସୂତାରେ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ଦିନ ଭଉଣୀମାନେ ଭାଇଙ୍କ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧି ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସୁଖ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି। ଭାଇମାନେ ଭଉଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଉପହାର ଦେବା ସହ ଜୀବନର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସାଥୀ ହେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷୀର ଅର୍ଥ କେବଳ ‘ଭାଇ ଭଉଣୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବ’ ଏତିକିରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ପରସ୍ପର ଯତ୍ନ, ସମ୍ମାନ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି। ତେଣୁ ଆଜିର ଦିନରେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନକୁ ‘ସୁରକ୍ଷାର ଏକତରଫା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି’ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ପରସ୍ପର ଯତ୍ନର ସମ୍ପର୍କ’ ଭାବେ ବୁଝିବା ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ପୌରାଣିକ ଇତିହାସରେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଇ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଅନେକ ପୌରାଣିକ କଥା ପ୍ରଚଳିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କଥା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମହାଭାରତ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଚଳିତ କଥାନୁସାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଆଘାତ ଲାଗି ରକ୍ତ ବାହାରିବା ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ଶାଢ଼ିର ଏକ ଖଣ୍ଡ ଚିରି ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଏହି ସ୍ନେହଭରା ଭାବନାରେ ଆବେଗାପ୍ଲୁତ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିବା କଥା ପ୍ରଚଳିତ। ଏହି କାହାଣୀ ରାକ୍ଷୀର ମୂଳ ଭାବ—ସ୍ନେହ ବଦଳରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିଶ୍ୱାସ—କୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରାଜା ବଳିଙ୍କ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିଥିବା କଥା ମିଳେ। ଏହାଛଡ଼ା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଚୀ, ଯମ ଓ ଯମୁନାଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାସୂତ୍ରର ପରମ୍ପରାକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ବିଭିନ୍ନ କଥା ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ରହିଛି। ରାଣୀ କର୍ଣ୍ଣାବତୀ ଓ ହୁମାୟୁନଙ୍କ କାହାଣୀ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ସହ ଜଡ଼ିତ ଆଉ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ କାହାଣୀ ହେଉଛି ମେୱାଡ଼ର ରାଣୀ କର୍ଣ୍ଣାବତୀ ଓ ମୁଗଲ ସମ୍ରାଟ୍ ହୁମାୟୁନଙ୍କ କାହାଣୀ। ପ୍ରଚଳିତ ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ, ବିପଦ ସମୟରେ ରାଣୀ କର୍ଣ୍ଣାବତୀ ହୁମାୟୁନଙ୍କୁ ରାକ୍ଷୀ ପଠାଇ ସାହାଯ୍ୟ ଲୋଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି କାହାଣୀ ରାକ୍ଷୀର ସାମାଜିକ ଅର୍ଥକୁ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କର ସୀମା ପାର କରି ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ। ତେବେ ଏହି ଘଟଣାର ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ଓ ବିବରଣୀକୁ ନେଇ ଇତିହାସବିଦ୍‌ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ରାକ୍ଷୀ ଓ ଏକତାର ବାର୍ତ୍ତା ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ କେବଳ ପରିବାର ଭିତରେ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ପର୍ବ ନୁହେଁ; ଇତିହାସରେ ଏହା ସାମାଜିକ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି। ବଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ସମୟରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଇଚାରା ଓ ଏକତାର ବାର୍ତ୍ତା ଦେବା ପାଇଁ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିବା ପରମ୍ପରାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଢାକା, କଲକାତା ଓ ଚିଟାଗଂ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଏକତାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ରାକ୍ଷୀର ସୂତା କେବଳ ଦୁଇ ଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ମଧ୍ୟ ଏକତାର ସୂତାରେ ବାନ୍ଧିପାରେ। କିପରି ପାଳନ ହୁଏ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ? ସକାଳୁ ଘରେ ଶୁଭ ପରିବେଶରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ହୋଇଥାଏ। ଭଉଣୀମାନେ ରାକ୍ଷୀ, ସିନ୍ଦୂର ବା ରୋଲି, ଅକ୍ଷତ, ଦୀପ, ଧୂପ ଓ ମିଠା ଆଦି ନେଇ ରାକ୍ଷୀ ଥାଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଭାଇଙ୍କ କପାଳରେ ତିଳକ ଲଗାଇ ଆରତି କରିବା ପରେ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧନ୍ତି। ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମିଠା ଖୁଆଇ ଉପହାର ଦେବା ସହ ସ୍ନେହ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ପରିବାରର ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ମିଠା ବଣ୍ଟନ କରିବା, ଭୋଜନ କରିବା ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ବିନିମୟ କରିବା ଭଳି ପରମ୍ପରା ପାଳନ କରନ୍ତି। ବଦଳୁଛି ରାକ୍ଷୀର ରୂପ ସମୟ ସହିତ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ପୂର୍ବରୁ ସାଧାରଣ ସୂତା, ମୌଳି ବା ଘରେ ତିଆରି ରାକ୍ଷୀ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ବେଳେ ଆଜି ବଜାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍‌ର ରାକ୍ଷୀ ମିଳୁଛି। ସୁନା, ରୁପା, ମୋତି, କାଠ, ହାତତିଆରି ଓ ପରିବେଶବନ୍ଧୁ ରାକ୍ଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେଉଛି। ଦୂରରେ ଥିବା ଭାଇ କିମ୍ବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଡାକ, କୁରିଅର ଓ ଅନଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ରାକ୍ଷୀ ପହଞ୍ଚୁଛି। ମୋବାଇଲ୍ ଭିଡିଓ କଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପରିବାର ରାକ୍ଷୀ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି ଆଧୁନିକତା ମଧ୍ୟରେ ମୂଳ ଭାବନା—ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ପର୍କ—ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଛି। ରାକ୍ଷୀର ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ରାକ୍ଷୀର ଅର୍ଥ ବହୁତ ବ୍ୟାପକ। ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭଉଣୀମାନେ ନିଜ ଭାଇ ବ୍ୟତୀତ ଭାଇ ଭଳି ଥିବା ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବନ୍ଧୁ ବା ସମାଜର ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧନ୍ତି। ଏହାର ମୂଳରେ ରହିଛି—‘ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅଛି, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଅଛ’ ବୋଲି ଏକ ମାନବୀୟ ଆଶ୍ୱାସନ। ସେଥିପାଇଁ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ଆଜି ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ମାନବୀୟ ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ ସହଯୋଗ ଓ ଏକତାର ପର୍ବରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରକାଶନରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନକୁ ଏକତା, ମାନବିକତା ଓ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ନାରୀ ସମ୍ମାନର ବାର୍ତ୍ତା ଆଜିର ସମାଜରେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ମହତ୍ୱ ରହିଛି—ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷା। ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିବା ପରେ ଭାଇ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର କଥା କହିବା ନୁହେଁ; ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଝିଅ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ଅଧିକାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଠିଆ ହେବା ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବର ଆଧୁନିକ ବାର୍ତ୍ତା ହୋଇପାରେ। ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ବାର୍ତ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ବକୁ ପ୍ରେମ, ବିଶ୍ୱାସ, ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ ଓ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରିବେଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷୀ ଆଜିକାଲି ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ଏକ ନୂଆ ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ସୁରକ୍ଷା। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ ଗଛକୁ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧି ‘ଗଛ ଆମର ଜୀବନ, ଗଛକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା’ର ସଂକଳ୍ପ ନେଉଛନ୍ତି। ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ସମୟରେ ପରିବେଶବନ୍ଧୁ ରାକ୍ଷୀ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ପ୍ରଚଳନ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର—ଯେପରି ଭାଇ-ଭଉଣୀ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ଓଡ଼ିଶାରେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ମହତ୍ୱ ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ଏକ ପାରିବାରିକ ଓ ସାମାଜିକ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଗାଁଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘରେ ଘରେ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିବା, ମିଠା ଖୁଆଇବା ଓ ଉପହାର ଦେବାର ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଓଡ଼ିଶାର ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ଭାବନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର। ବିବାହ ପରେ ଦୂରକୁ ଯାଇଥିବା ଭଉଣୀମାନେ ଏହି ଦିନ ଭାଇଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିବା କିମ୍ବା ରାକ୍ଷୀ ପଠାଇବା ମାଧ୍ୟମରେ ପୁଣିଥରେ ଶୈଶବର ସ୍ମୃତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷୀ କେବଳ ସୂତା ନୁହେଁ ରାକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ହୁଏତ ଏକ ସାଧାରଣ ସୂତା। କିନ୍ତୁ ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ଭାବନା ଅମୂଲ୍ୟ। ଏଥିରେ ରହିଛି ଶୈଶବର ସ୍ମୃତି, ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ଝଗଡ଼ା, ମଜାମସ୍ତି, ଭଲପାଇବା, ଅଭିମାନ ଓ ପୁଣି ମିଳିଯିବାର କାହାଣୀ। ଜୀବନର ଦୌଡ଼ରେ ଭାଇ କିମ୍ବା ଭଉଣୀ ଯେତେ ଦୂରେ ଥାଆନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି, ରାକ୍ଷୀର ଏକ ଛୋଟ ସୂତା ତାଙ୍କୁ ଶୈଶବର ସେହି ଦିନକୁ ଫେରାଇ ନେଇଥାଏ। ଉତ୍ସବଠାରୁ ବଡ଼ ହେଉ ସମ୍ପର୍କ ଆଜି ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ଅବସରରେ ବଜାର ରାକ୍ଷୀ ଓ ଉପହାରରେ ସଜିଉଠିବ। ଘରେ ଘରେ ମିଠାର ମହକ ଛୁଟିବ। ଭଉଣୀ ଭାଇଙ୍କ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିବେ, ଭାଇ ଉପହାର ଦେବେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଉତ୍ସବର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା ଦାମୀ ଉପହାରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମ୍ପର୍କକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବାରେ। ଯେଉଁଠି ଅଭିମାନ ଅଛି, ସେଠି କ୍ଷମା; ଯେଉଁଠି ଦୂରତା ଅଛି, ସେଠି ନିକଟତା; ଯେଉଁଠି ଅସୁବିଧା ଅଛି, ସେଠି ସହଯୋଗ—ଏହି ହେଉ ରାକ୍ଷୀର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ। ଉପସଂହାର ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଏମିତି ଏକ ପର୍ବ, ଯାହା ଏକ ଛୋଟ ସୂତା ମାଧ୍ୟମରେ ବଡ଼ ଏକ ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ—ସମ୍ପର୍କକୁ ସମ୍ମାନ କର, ପରସ୍ପରକୁ ଭଲ ପାଅ, ବିପଦରେ ପାଖରେ ଠିଆ ହୁଅ ଏବଂ ସମାଜରେ ଭାଇଚାରା ଓ ମାନବିକତାକୁ ମଜବୁତ କର। ଆଜି ରାକ୍ଷୀର ପବିତ୍ର ସୂତା ହାତରେ ବାନ୍ଧିବା ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ ଯଦି କେବଳ ପରସ୍ପରର ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ସମାଜର ସୁଖ, ସୁରକ୍ଷା, ସମ୍ମାନ ଓ ମାନବିକତା ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି, ତେବେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ପବିତ୍ରତା ଆହୁରି ସାର୍ଥକ ହେବ। ରାକ୍ଷୀର ସୂତା ରହୁ ଅତୁଟ, ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସ୍ନେହ ରହୁ ଅମର, ଏବଂ ମାନବିକତାର ବନ୍ଧନ ହେଉ ଆହୁରି ମଜବୁତ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ହାର୍ଦ୍ଦିକ ଶୁଭେଚ୍ଛା।